ความสำคัญของรายงานฉบับนี้ชี้ให้เห็นว่าสถานการณ์เรือนจำในไทยในปี 2568 มีแนวโน้ม “แย่ลง” ในเกือบทุกตัวชี้วัด:

• วิกฤตความแออัด: จำนวนผู้ต้องขังรวมเพิ่มขึ้น 7% (ทะลุ 300,000 คนเป็นครั้งแรกในรอบหลายปี) โดย 84% ของเรือนจำทั่วประเทศมีผู้ต้องขังเกินความจุมาตรฐาน
• คดียาเสพติดพุ่งสูง: จำนวนผู้ต้องขังคดียาเสพติดกลับมาเพิ่มขึ้นหลังจากลดลงมา 3 ปี โดยคิดเป็น 70% ของผู้ต้องขังทั้งหมด ซึ่งเป็นผลมาจากกฎระเบียบใหม่เกี่ยวกับปริมาณยาบ้าที่บังคับใช้ในปี 2567
• โทษประหารชีวิตเพิ่มขึ้น: จำนวนผู้ต้องขังที่ต้องโทษประหารชีวิตเพิ่มขึ้น 13% ซึ่งเป็นการเพิ่มขึ้นติดต่อกันเป็นปีที่สาม
• สภาพความเป็นอยู่ต่ำกว่ามาตรฐานสากล:
  • สุขอนามัย: ขาดแคลนน้ำและอุปกรณ์สุขอนามัยพื้นฐาน โดยเฉพาะผู้ต้องขังหญิงที่เผชิญความลำบากช่วงมีประจำเดือน
  • การปฏิบัติที่โหดร้าย: มีรายงานการใช้เครื่องพันธนาการ (ตรวน/โซ่) อย่างไม่เหมาะสม และการกักขังเดี่ยวที่อาจเข้าข่ายการทรมาน
  • กลุ่มเปราะบาง: หญิงข้ามเพศและเกย์ในเรือนจำชายยังเสี่ยงต่อการถูกทำร้ายและคุกคามทางเพศ
• พัฒนาการเชิงบวก (ส่วนน้อย): มีความพยายามสอบสวนกรณีผู้ต้องขังบางรายได้รับสิทธิพิเศษ และมีการเริ่มให้บริการบำบัดฮอร์โมนเพื่อยืนยันเพศสภาพในบางแห่ง

วัตถุประสงค์ของรายงาน

รายงานฉบับที่ 5 นี้มุ่งนำเสนอข้อมูลที่เป็นอิสระจากการสัมภาษณ์ผู้ต้องขังและอดีตผู้ต้องขัง เพื่อวิเคราะห์แนวโน้มระบบทัณฑสถานและเสนอแนะแนวทางแก้ไขต่อรัฐบาลไทย เพื่อให้สอดคล้องกับมาตรฐานสากล เช่น ข้อกำหนดเนลสัน แมนเดลา และ ข้อกำหนดกรุงเทพ